Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü
Yeşil dönüşüm süreci, kömür madenciliği, demir-çelik, çimento ve çimento gibi yüksek karbonlu sektörlerde çalışan binlerce işçi ve bu sektörlere bağımlı yerel ekonomiler için işsizlik ve ekonomik çöküş riski taşımaktadır.
Sorunun Tanımı
Yeşil dönüşüm süreci, kömür madenciliği, demir-çelik, çimento ve çimento gibi yüksek karbonlu sektörlerde çalışan binlerce işçi ve bu sektörlere bağımlı yerel ekonomiler için işsizlik ve ekonomik çöküş riski taşımaktadır. Dönüşümün sosyal ve ekonomik boyutları hesaba katılmadan atılacak adımlar, bölgesel huzursuzluklara, istihdam kayıplarına ve yeşil politikalara karşı toplumsal tepkiye yol açabilir.
Ağırlık, başlıklardan birini seçip diğerini ertelemekle azalmaz. İşleyiş, teşvik ve denetim birbirini beslemediğinde açık büyür. Bu açık zamanla kanıksanır ve geçici bir aksaklık gibi anlatılır. Oysa tıkanma yapısalıdır. Yapısal olan, ancak işleyiş değişince geriler. 2040 hedefi de bu gerilemenin adıdır. Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Burada suç tek bir kesime yüklenmez. Tıkanma, kuralların darlığında, kaynakların dağılımında ve gündelik pratikte aynı anda durur. Bir kapı açılıp diğeri kapanırsa insanlar yine aynı duvara çarpar. Sonraki yönelim, bu tanım olmadan havada kalır. Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Çözüm Önerisi ve 2040 Vizyonu
2040 vizyonumuz; hiçbir işçinin ve bölgenin geride bırakılmadığı "Adil Geçiş Mekanizması"dır. Fosil yakıt odaklı sektörlerden çekilinirken, bu sektördeki iş gücü yeşil yakalı işlere (yenilenebilir enerji, geri dönüşüm, ekolojik restorasyon) yönlendirilmelidir.
Dönüşümden etkilenen bölgelere özel kalkınma fonları aktarılarak yerel ekonomiler çeşitlendirilmelidir.
Yönelim, sorunu daha güzel anlatmak için değil, başka türlü işlemek için kurulur. Kaynak, kural ve yetki eski yerinde durursa sonuç da eski yerinde kalır. Hedef, bu üçlünün yerini değiştirmektir. Değişim bir sloganla değil, kurumun kendi takviminde görünür. Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Çözüm, mevcut araçları biraz daha zorlamak değildir. Aynı araçlar aynı sonucu üretmeye devam eder. Yeni yön, sorumluluğu dağıtır, teşviki görünür kılar ve işleyişi hedefe bağlar. Bu bağ kurulmadan vaat kâğıtta kalır. İlk işler de bu bağın deneme yeridir. Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Uygulanabilir İlk Adım
"Adil Geçiş Ulusal Fonu" kurularak karbon vergilerinden elde edilen gelirlerin bir kısmı bu fona aktarılmalıdır. Kömür madenlerinin kapatılması sürecinde madencilere güneş/rüzgar santralleri montajı, bakımı ve yeşil alan restorasyonu konularında ücretsiz yeniden beceri kazandırma (reskilling) eğitimleri verilmeli ve istihdam garantisi sağlanmalıdır.
Karbon yoğun bölgelerde yeşil teknoloji kuluçka merkezleri ve yeni sanayi alanları kurulmalıdır.
Başlangıç, vizyonu küçültmez. Onu bugünün takvimine indirir. Sorumluluk belirsiz kalırsa iyi tasarlanmış bir öneri de dağılır. İlk işler bu yüzden açık, sınırlı ve denetlenebilir tutulur. Denetlenebilir olan büyür. Denetlenemeyen ise yeniden bir temenniye döner. Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü başlığında da aynı eşik geçerlidir.
İlk adımın ölçüsü, manşetin büyüklüğü değil, işin başlayıp başlamamasıdır. Adı geçen düzenleme, destek ya da kurumsal iş, birinin görev listesine yazılmalıdır. Yazılmayan görev yapılmaz. Yapılmayan görev de hedefi ileri bir tarihe erteler. Adil Geçiş (Just Transition) ve Karbon Yoğun Sektörlerin Dönüşümü başlığında da aynı eşik geçerlidir.