Akademide Liyakat ve Özgürlük: Bilim Üreten Üniversiteler Nasıl İnşa Edilir?
Bilim üreten üniversite, kadro listesinden değil, açık ölçütten çıkar. Liyakat ve bilimsel özgürlük, bir kişinin iyiliği değil, kurumun kuralıdır.
Sorunun Tanımı
Akademik kadrolaşma, idari baskılar ve bilimsel özerklik eksikliği sebebiyle üniversitelerin küresel endekslerde gerilemesi.
Kadrolaşma, idari baskı ve bilimsel özerkliğin zayıflaması, üniversiteyi küresel bilgi dolaşımının dışına iter. Genç araştırmacı, emeğinin hangi kapıdan geçeceğini göremezse ya susar ya gider. Bu, kişilere yönelik bir hesaplaşma cümlesi olmamalıdır. Kurumun atama, yayın ve yönetim ölçütünün kapalı kalmasıdır asıl sorun.
Üniversite, atama ve yayın ölçütünü kapalı tutarsa bilim, koridorun konuşmasına kalır. Konuşma, liyakatin yerine tanışıklığı koyar. Tanışıklık, araştırmayı değil, sadakati büyütür. Büyüyen sadakat, özgür soruyu küçültür.
Bu iş duyurulmakla bitmez. Cümle, bu hafta kimin üstleneceği yazılmazsa yine rafta kalır. Rafta kalan tespit, genci haklı ama yalnız bırakır. Yalnız bırakılan genç, doğruyu bilmenin hayatı değiştirmediğini görür.
Çözüm Önerisi ve 2040 Vizyonu
Rektör seçimlerinden kadro atamalarına kadar uluslararası hakemli ve şeffaf liyakat sisteminin kurulması.
2040 üniversitesinde rektörlükten kadroya kadar süreç, uluslararası hakemlik ve şeffaf liyakatle okunur. Özerklik, kuralsızlık değil, bilimsel ölçütün idari keyfiyetten ayrılmasıdır. Genç akademisyen, neyin yayın, neyin atama, neyin etik ihlal sayıldığını kamu metninde görür. Güven, ilanla değil, izlenebilir kararla birikir.
Özgür soru, izlenebilir bir kararla korunur. Karar kapalıysa güven, ilanla birikmez. Biriken şey, şüphedir. Şüphe, genç araştırmacıyı ya suskun ya da başka bir ülkenin laboratuvarına iter. İtilen araştırmacı, kurumun hafızasını da götürür.
Bu iş duyurulmakla bitmez. Cümle, bu hafta kimin üstleneceği yazılmazsa yine rafta kalır. Rafta kalan tespit, genci haklı ama yalnız bırakır. Yalnız bırakılan genç, doğruyu bilmenin hayatı değiştirmediğini görür.
Uygulanabilir İlk Adım
Akademik yayın ve atama kriterlerinin uluslararası indeksli açık veri platformları üzerinden kamuoyuna açık şekilde ilan edilmesi.
Atama ve yayın ölçütlerini uluslararası indekslerle konuşan açık bir veri sayfası, ilk adımdır. Sayfa, dedikodu üretmez; ilan edilen kriteri ve sonucu yan yana koyar. Bir üniversite bunu kendi kadro duyurusunda denerse diğerleri için örnek olur. Açıklık, bilim insanını teşhir etmez; kuralı teşhir eder.
Açıklık, bilim insanını teşhir etmez; kuralı teşhir eder. Kural görünürse genç, hangi işin neden sayıldığını okur. Okuyamadığı yerde liyakat, bir üslup olarak kalır. Üslup, atamayı değiştirmez.
Bu iş duyurulmakla bitmez. Cümle, bu hafta kimin üstleneceği yazılmazsa yine rafta kalır. Rafta kalan tespit, genci haklı ama yalnız bırakır. Yalnız bırakılan genç, doğruyu bilmenin hayatı değiştirmediğini görür.