Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi
Türkiye'de bilimsel araştırma iklimi; akademik özgürlüklerin kısıtlanması, bilimsel kurumların (TÜBİTAK, TÜBA vb.) siyasallaşması ve bütçe yetersizliği nedeniyle ağır bir kriz içindedir.
Sorunun Tanımı
Türkiye'de bilimsel araştırma iklimi; akademik özgürlüklerin kısıtlanması, bilimsel kurumların (TÜBİTAK, TÜBA vb.) siyasallaşması ve bütçe yetersizliği nedeniyle ağır bir kriz içindedir. Bilim insanları barış bildiri veya muhalif görüşleri nedeniyle ihraç edilmekte, araştırma fonları bilimsel niteliğe göre değil siyasi yakınlığa göre dağıtılmaktadır.
Bu durum bilimsel üretimin niteliğini düşürmekte ve genç araştırmacıların yurt dışına kaçmasına neden olmaktadır.
Buradaki tablo dönemsel bir dalgalanma değildir. Aynı tıkanma hem hakkı kullanan insanın önünü keser hem de kurumun kendi işini görmesini zorlaştırır. Eksik bırakılan her parça, diğer parçanın yükünü büyütür. Mesele tek bir genelgeyle kapanmaz. 2040'ta değişmesi istenen düzen, bugün adı konmayan bir tıkanmanın üzerine kurulamaz. Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Ağırlık, başlıklardan birini seçip diğerini ertelemekle azalmaz. İşleyiş, teşvik ve denetim birbirini beslemediğinde açık büyür. Bu açık zamanla kanıksanır ve geçici bir aksaklık gibi anlatılır. Oysa tıkanma yapısalıdır. Yapısal olan, ancak işleyiş değişince geriler. 2040 hedefi de bu gerilemenin adıdır. Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Çözüm Önerisi ve 2040 Vizyonu
2040 hedefi; bilimin ve bilim insanının tam bir özgürlük içinde hareket ettiği, Ar-Ge harcamalarının GSYİH'nin %3'ünün üzerine çıktığı "Bilim ve İnovasyon Toplumu"dur. Bilimsel kurumlar tam idari ve finansal özerkliğe kavuşturulmalı, Türkiye temel bilimler, uzay araştırmaları, yapay zeka ve genetik alanlarında küresel bir bilim üssü haline getirilmelidir.
2040 burada uzak bir afiş değildir. İşleyişin, teşvikin ve denetimin değişmiş halinin adıdır. O hal, bugünkü alışkanlık aynı kaldıkça kendiliğinden gelmez. Çözüm, kimin neyi neden değiştireceğini tarif eder. Tarif, ilk adımda sınanmazsa yeniden bir niyet olarak kalır. Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Yönelim, sorunu daha güzel anlatmak için değil, başka türlü işlemek için kurulur. Kaynak, kural ve yetki eski yerinde durursa sonuç da eski yerinde kalır. Hedef, bu üçlünün yerini değiştirmektir. Değişim bir sloganla değil, kurumun kendi takviminde görünür. Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Uygulanabilir İlk Adım
TÜBİTAK ve TÜBA'nın yönetim kurulları özerkleştirilmeli, üyeleri sadece bilim insanları tarafından seçilmelidir. Akademik Özgürlük Yasası çıkarılarak bilim insanlarının araştırma ve ifade alanları teminat altına alınmalıdır.
Temel bilimler (Fizik, Kimya, Biyoloji, Matematik) okuyan yetenekli öğrencilere ve araştırmacılara yüksek burs ve ekipman desteği verilmelidir. "Ulusal Bilim ve Teknoloji Fonu" kurularak bütçesi doğrudan fonlanmalı ve siyasi müdahaleler engellenmelidir.
Uygulanabilirlik, her şeyi bir günde bitirmek değildir. Sıradaki işlerden başlamak, hedefi soyutluktan çıkarmak demektir. Her işin bir sahibi ve izlenebilir bir karşılığı olmalıdır. Karşılığı olmayan madde listeyi uzatır ama hayatı değiştirmez. İlk adım, sonraki yılların hesabını da mümkün kılar. Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Başlangıç, vizyonu küçültmez. Onu bugünün takvimine indirir. Sorumluluk belirsiz kalırsa iyi tasarlanmış bir öneri de dağılır. İlk işler bu yüzden açık, sınırlı ve denetlenebilir tutulur. Denetlenebilir olan büyür. Denetlenemeyen ise yeniden bir temenniye döner. Bilimsel Özgürlük, Bilim Stratejisi ve Araştırma Merkezlerinin Özerkleştirilmesi başlığında da aynı eşik geçerlidir.