Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları
Dijitalleşmeyle birlikte artan esnek ve platform tabanlı çalışma (gig ekonomisi), kuryelerden yazılımcılara, tasarımcılardan serbest danışmanlara kadar milyonlarca insanı kapsamaktadır.
Sorunun Tanımı
Dijitalleşmeyle birlikte artan esnek ve platform tabanlı çalışma (gig ekonomisi), kuryelerden yazılımcılara, tasarımcılardan serbest danışmanlara kadar milyonlarca insanı kapsamaktadır. Ancak mevcut iş kanunu tamamen geleneksel işçi-işveren ilişkisine göre kurgulandığından, gig çalışanları sosyal güvenlikten, emeklilik haklarından, kıdem tazminatından ve izin haklarından yoksundur.
Bu durum, devasa bir güvencesiz çalışma alanı ve kayıt dışılık riski yaratmaktadır.
Ağırlık, başlıklardan birini seçip diğerini ertelemekle azalmaz. İşleyiş, teşvik ve denetim birbirini beslemediğinde açık büyür. Bu açık zamanla kanıksanır ve geçici bir aksaklık gibi anlatılır. Oysa tıkanma yapısalıdır. Yapısal olan, ancak işleyiş değişince geriler. 2040 hedefi de bu gerilemenin adıdır. Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Burada suç tek bir kesime yüklenmez. Tıkanma, kuralların darlığında, kaynakların dağılımında ve gündelik pratikte aynı anda durur. Bir kapı açılıp diğeri kapanırsa insanlar yine aynı duvara çarpar. Sonraki yönelim, bu tanım olmadan havada kalır. Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Çözüm Önerisi ve 2040 Vizyonu
2040 hedefimiz; esnek çalışma modellerinin getirdiği özgürlüğü korurken, çalışanların sosyal haklarını eksiksiz güvence altına alan "Taşınabilir Sosyal Güvenlik ve Dijital Haklar" modelini hayata geçirmektir. Gig çalışanları, platform fark etmeksizin kazandıkları saate ve gelire orantılı olarak sosyal güvenlik sistemine otomatik entegre edilmelidir.
Esneklik ile güvenceyi harmanlayan güvenceli esneklik (flexicurity) yaklaşımı ulusal mevzuatın merkezine yerleştirilmelidir.
Yönelim, sorunu daha güzel anlatmak için değil, başka türlü işlemek için kurulur. Kaynak, kural ve yetki eski yerinde durursa sonuç da eski yerinde kalır. Hedef, bu üçlünün yerini değiştirmektir. Değişim bir sloganla değil, kurumun kendi takviminde görünür. Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Çözüm, mevcut araçları biraz daha zorlamak değildir. Aynı araçlar aynı sonucu üretmeye devam eder. Yeni yön, sorumluluğu dağıtır, teşviki görünür kılar ve işleyişi hedefe bağlar. Bu bağ kurulmadan vaat kâğıtta kalır. İlk işler de bu bağın deneme yeridir. Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Uygulanabilir İlk Adım
İş Kanunu güncellenerek "Dijital Platform Çalışanı" ve "Bağımsız Yüklenici" statüleri yasal olarak tanımlanmalıdır. Çalışanın kazandığı platformlar arası aktarılabilen "Taşınabilir Sosyal Haklar Havuzu" oluşturulmalı; platform sağlayıcıların bu havuza çalışan adına prim yatırması zorunlu kılınmalıdır.
Serbest çalışanlar için basit, tek tıkla vergilendirme ve mikro-sigorta sistemleri kurulmalıdır. Gig çalışanlarının sendikal örgütlenme ve toplu pazarlık hakları yasal teminata bağlanmalıdır.
Başlangıç, vizyonu küçültmez. Onu bugünün takvimine indirir. Sorumluluk belirsiz kalırsa iyi tasarlanmış bir öneri de dağılır. İlk işler bu yüzden açık, sınırlı ve denetlenebilir tutulur. Denetlenebilir olan büyür. Denetlenemeyen ise yeniden bir temenniye döner. Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları başlığında da aynı eşik geçerlidir.
İlk adımın ölçüsü, manşetin büyüklüğü değil, işin başlayıp başlamamasıdır. Adı geçen düzenleme, destek ya da kurumsal iş, birinin görev listesine yazılmalıdır. Yazılmayan görev yapılmaz. Yapılmayan görev de hedefi ileri bir tarihe erteler. Büyüyen Gig Ekonomisi ve Serbest Çalışanların Sosyal Hakları başlığında da aynı eşik geçerlidir.