Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı
Türkiye'de devlet arşivleri, üniversite tezleri, tarihi dokümanlar ve bilimsel araştırmalar hantal bürokrasi, telif karmaşaları ve yetersiz dijitalleşme nedeniyle kamuoyunun ve araştırmacıların erişimine kapalı veya zor erişilebilir durumdadır.
Sorunun Tanımı
Türkiye'de devlet arşivleri, üniversite tezleri, tarihi dokümanlar ve bilimsel araştırmalar hantal bürokrasi, telif karmaşaları ve yetersiz dijitalleşme nedeniyle kamuoyunun ve araştırmacıların erişimine kapalı veya zor erişilebilir durumdadır. Kamusal kaynaklarla üretilen bilginin harçlar ve abonelik duvarları (paywall) arkasına saklanması, bilgiye erişimde fırsat eşitsizliği yaratmakta ve bilimsel/akademik gelişimi yavaşlatmaktadır.
Burada suç tek bir kesime yüklenmez. Tıkanma, kuralların darlığında, kaynakların dağılımında ve gündelik pratikte aynı anda durur. Bir kapı açılıp diğeri kapanırsa insanlar yine aynı duvara çarpar. Sonraki yönelim, bu tanım olmadan havada kalır. Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Bu aksaklıklar birbirinden kopuk şikâyetler değildir. Biri dururken diğeri de yerinde kalır. Kural, kaynak ve gündelik uygulama aynı yöne bakmadıkça iyi niyet sonucu değiştirmez. İnsanlar da kurumlar da aynı dar koridorda sıkışır. 2040 hedefi, bu hiza kurulmadan bir başlık olarak kalır. Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Çözüm Önerisi ve 2040 Vizyonu
2040 hedefi; verinin ve bilginin "Kamusal Mal" sayıldığı, %100 Açık Erişim (Open Access) ve Açık Bilim ilkelerinin benimsendiği bir bilgi toplumudur. Devletin finanse ettiği her türlü veri, araştırma ve tarihi arşiv, tüm yurttaşların ve dünya araştırmacılarının erişimine dijital ortamda koşulsuz ve ücretsiz olarak açılmalıdır.
Bilgiye erişim temel bir yurttaşlık hakkı olarak tanımlanmalıdır.
Çözüm, mevcut araçları biraz daha zorlamak değildir. Aynı araçlar aynı sonucu üretmeye devam eder. Yeni yön, sorumluluğu dağıtır, teşviki görünür kılar ve işleyişi hedefe bağlar. Bu bağ kurulmadan vaat kâğıtta kalır. İlk işler de bu bağın deneme yeridir. Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Önerilen yön, bugünkü işleyişe küçük bir yama değildir. Yetki, teşvik ve sorumluluk aynı hedefe bağlanmalıdır. Aksi halde 2040, mevcut düzenin yanında bir dilek olarak durur. Vizyon, kurumların günlük işine girmediği sürece rapor dili olarak kalır. Çözüm, bir sonraki ilk işlerle birlikte anlam kazanır. Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı başlığında da aynı eşik geçerlidir.
Uygulanabilir İlk Adım
"Ulusal Açık Bilim ve Açık Erişim Kanunu" çıkarılmalıdır. Kamu kaynaklarıyla yapılan tüm akademik yayınların ve tezlerin açık erişimli dergi ve platformlarda yayınlanması zorunlu hale getirilmelidir.
Devlet Arşivleri, Milli Kütüphane ve TRT Arşivi tamamen dijitalleştirilerek ücretsiz arama yapılabilir portal üzerinden kamuoyuna açılmalıdır. Kamu kurumlarının ürettiği mekansal, istatistiki ve idari veriler "Açık Veri Portalı" üzerinden makine okunabilir formatta paylaşılmalıdır.
İlk adımın ölçüsü, manşetin büyüklüğü değil, işin başlayıp başlamamasıdır. Adı geçen düzenleme, destek ya da kurumsal iş, birinin görev listesine yazılmalıdır. Yazılmayan görev yapılmaz. Yapılmayan görev de hedefi ileri bir tarihe erteler. Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı başlığında da aynı eşik geçerlidir.
İlk adım, büyük hedefi ertelemeyen işleri ayırır. Duyuru yetmez. İşin sahibi, sırası ve gündelik idareye yazılması gerekir. Küçük görünen bir başlangıç, hedefi denenebilir kılar. İlk iş yapılmadan sorun tanımı da 2040 cümlesi de yerinde sayar. Dijital Arşivcilik, Açık Erişim ve Kamusal Bilgiye Erişim Hakkı başlığında da aynı eşik geçerlidir.